Erdiko errota

Herrian kokaturik dagoen errota honek, “Erdiko errota” izena du. Hau, andutzeta auzoko eskin batean kokaturik dago. Errotarik zaharrena da eta oraindik itxura nahiko ona mantentzen du. Guttirarte errotak artua eta garia ehotzen zituen. Funtzionamenduan, bertaraino ailegatzen den ur ubide batek jartzen du. Gaur egun martxan bakarrik garbitzeko jartzen dute.

Presa

Antsolokueta auzoan dagoen presa hau, erdiko errotara ura bidaltzeko egin zen. Urtean zehar ere herritarren jolas eta bainu leku bihurtu zen igerilekuak egin ziren arte. Harri gorriz egindako eraikin hau herriko presarik haundienetakoa da. Bertze presak goiko eta beheko errotarentzako egin ziren. Goikoaren neurriak herrian kokatua dagoena baino ttikiagoka dira eta bertzearenak berriz, aztarna gutti batzuk bertzerik gelditzen dira. Bertze presa bat ere burdinolaren aztarnen ondoan dago. Nahiz eta neurriz eta itxuraz herrian dagoena baino haundiagoa izan, urtean zehar ondatzen joan da uholdeekin. Honek bere garaian ura kanaletik burdinolararino bidaltzen zuen.

Harrizko garbitegiak

Herriko presaren ondoan kokaturik dagoen eraikin hau 1686. urtean egin zen 1657 errealeko aurrekontuarekin. Bertara auzoko jendea joaten zen arropak eta bertzelakoak garbitzera. Kanpoko itxura etxetxo batena da. Garbileku honetaz aparte badira herrian bertze leku batzuk garbilekuak izan direnak nahiz eta leku batzuetan arrastorik ez egon. Garbitzeko harriak ikusgarri daude oraindik Praderenea (Endara etxea) parean eta Arburua etxearen ondoan, Artaineko errekan.

Herriko enparatza (Beheko enparantza)

Karrika erdian dago, frontoiaren ondoan. Lehen enparantza eta Iturria Etxea denda dagoen lekuan, orain udala dagoen etxearen baratzea zen, 1737. urtean erositakoa. Enparantza 1828. urtean eraiki zen. Urte asko ez dira pasa enparantza berritu zenetik. Lehen enparantza arbolez inguratua zegoen, orain berriz frontoia estali zutenetik arbolak bazterretan daude bakarrik. Bertan ospakizunak eta bertzelakoak ospatzen dira. Enparantza honetaz aparte badago bertze bat ez dena sobera ezagutzen, goiko enparantza bezala ezagutua dena. Herriko etxe zaharraren (gaur egun kultur etxea) parean dago eta oraindik ere garai bateko galtzada mantentzen du.

Akoka-ko begiratokia

Begiratoki hau ez da espreski begiratoki bat baino hala ere bertatik herriaren panoramika ederra dago. Leku hau Akoka baserri ondoan dago, herriko ur-andelan. Bertara joateko igerilekurantz dihoan bidea hartu, honen parean ailegatzerakoan zuzen jarraitu bidea lehen baserriraino, Akoka baserria.

Fatima-ko kapera

Kapera hau karrikatik kanpo dago, kanposantutik aitzinera dihoan bidea jarraituz berrehun bat metrotara. Arbola eta pinu artean dagoen eraiki ttiki honetan Fatima birgina-ren irudi bat dago barreanean.

Mehategiak

Meategi hauek ez dira sobera ezagunak herrian. Bat Errandoko lepoa bezala ezagutzen den inguruan kokatu dago, azeri lepoa hain zuzenki. Bertzea berriz leku honetatik ez dago batere urrun. Lizaietako gainatik Bera aldera dihoan ibilbidearen bazterrean dago, 1 km-tara gutti gora behera. Mehategia honeri bere garaian “Paloma” deitzen zioten. Orain berriz zaila da ikustea erdi tapaturik bait dago. Meategi hauetatik seguruenik, minerala ateratzen zuten herriko burdinoletara eramateko.

Paraisoko Putzua

Berez “Paraisoko putzua” izena du baina betidanik “Parisko putzua” bezala ezagutu da herrian. Leku ilun eta heze hau Lakain Apezborroko Basate baserriaren ondoan dago. Bertara ailegatzeko, baserri ondotik errekaruntz doan bide hartu eta gero errekatik igo behar da pixka bat. Bertara ailegatzerakoan nabaritzen da lekuak duen xamar eta berezitasuna. Erraten dutenez bertan ezin bainatu arranpak (remolinoak) daudelako. Uraren soinua.