ONDARE
Arkitektonikoa Historikoa

Naturala
 
 

 Kulturala
 
 
Erlijioaren inguruko ohiturak
 
Aste Santua
Garai batean aste santuko prozesio ortzegunetan izaten zen, orain berriz ortzilaretan . Oraingo prozesioaren bira lehen egiten zen berdina da, Jauregieta, Iñarreta eta Andutzeta auzoetatik pasatuz. Prozesioaren ondotik berenduak egiten dira. Lehen ohitura zen egun honekin bakilua jatekoa, orain berriz edozein gauza berentzen da.
Lehen ortzila santu goizean “via crucis”-a egiten zen. Ospakizun honetan 14 gurutzek kalvarioaren urratsak irudikatzen dute. Ibilaldi honetan errezatzen joaten ziren honako tarteak eginez:
"Via Crucis"-eko gurutzeak
Kanposantutik ermitara
Arroseko iturritik Kamigura.
Tarte hauetan oraindik ikusgarri daude « Via crucis »-eko gurutze batzuk.

 
Aralarko San Migelen imajina
 
Lehen, orain bezala, urtean behin bakarrik etortzen zen, baina zeregin gehiago izaten zituen. Hauetako zeregin bat landa eta belatiak bedeinkatzea zen. Horretarako honako ibilaldia egiten zuen:
- Lehendabiziko bedeinkapena elizako atarian egiten zen.
- Gero Elizatik Irisarreko atakaraino (eskola ondoko etxea) joaten ziren. Hemen bigarren bedeinkapena egiten zen.
- Irisarreko atakatik Iñarreta auzotik Landaburuino (etxea) joaten ziren. Hemen hirugarren bedeinkapena egiten zen.
- Gero Landaburutik Argatako zubiraino (Antsolokueta A.), gaineko bidetik joanda. Azkeneko bedeinkapena egin ondotik imajina elizara itzultzen zen.
Imajinak bertze zeregin bat izaten zuen; hagitz eri zegoen jendeak nahi ezkero, Aralarko San Migelen imajina eramaten zieten hau miresteko.
Orain berriz Aralarko San Migelen bedeinkapena elizako atarian bakarrik egiten da.
 
 
Udalako korporazioaren urteko mezak
Segidan, urtean zehar udalako korporazioak mezara joateko ohitura zuen egunen erlazioa. Datu hauen 1875. urtekoak dira. Orduan herriko alkatea Juan Arrivillaga zen eta idazkaria Javier Azua.
- Jaunaren erdainketa (Urt. 1), Erregeen adorapena (Urt. 6), Andra mari-ren garbikuntza (Otsa. 2), Berrigeitahamarren igandea (Inahuteriak, Bula), Erramuen bedeinkapen igandea, Ortzegun eta ortziral santua, Berbizkunde igandea, Jaunaren goraldia, Pentekostes eguneko pazkoa, SSmo Hábeas Christi, Jesusen bihotz sakratua, San Pedro (Eka. 29), San Fermin (Uzt. 7), Santiago (Uzt. 25), Andra Mari (Abu. 15), Andra Errosario (Urrian), Santu guziak (Aza. 1), Andra Maria sortzez garbia (Abe. 8), Jesu krtistoren jaoiotza (Abe. 25)
Gainera, baita ere Andra mari eguneko bezperan joaten zen: zortzigarren "SSmo Hábeas christi" egunean eta hilabeteko hirigarren igandean.
 
Biderakoa (“Viático”)
- Esanahia: Hil zorian zegoen jendeari eukaristiako sakramentuak ematen zieten.
Biderakoa jasotzeko, aldez aurretik gaixoak edo bere etxekoak eskatu beharra zuten. Behin elizakoak enteratu ondotik hiru kanpai-hots jotzen zituzten gaixoa karrikan bizi baldin zen eta hamar baserrikoa balitz. Karrikako Kanpai hotsak jo ondotik meza-mutilak txintxila jotzen zuen herritarrak elizatik agertzeko. Hemendik argizare batekin, apezari laguntzen zioten gaixoaren etxeraino. Etxera jendea ez zen igotzen.
Apeza baserri batera joan behar zuenean herritarrek bertaraino ez zioten laguntzen.
Behin gaixoarekin, jaunahartzea eta olidurak ematen zitzaizkion gaixoari.
 
 
Ospakizunen inguruko ohiturak
Inauteriak
Urteak pasa ahala inahuteriak ez dute aldaketa aipagarririk izan, gutti gora behera berdintxu ospatzen jarritzen dute:
- Ortzegun gizen: Haurren eguna. Goizean eskian etxez-etxe eta arratsaldean berriz antzerkiak.
- Inahuteriko Igandea: Kinto bazkariak egiten dira.
- Inahuteriko Astelehena: Herriko gazteak eskian ibiltzen dira baserrietatik.
 
San Juan Sua
Egun hau ospatzeko era urteetan ez da batera aldatu. Aldaketa jasan duen gauza bakarra sua egiteko lekua da. Garai batean Eliz-xokon egiten zen, baita ere Beheko presan, zubihaundiko jeitsieran(arroseko zubia) eta azkeneko aldietan axolorroko izeneko leku batean. Baserritako auzoetan ere sua egiten zuten eta oraindik ere egiten dute.
 
Herriko bestak
Herriko bestak abuztuaren 14 (bezpera) eta 18 bitartean ospatzen dira. Hauen eboluzioa, bizitzaren eboluzioarekin batera aldatu dira, baina inungo berrikuntza aipagarririk gabe, nahiz eta urtetik urtera programazioak aldaketa ttiki batzuk izaten dituen. Bestetako ospakizun batzuk, asaua errate baterako, urte asko darama bestetako programazioan, arrakasta haundia izaten bait du urte gehientsuenetan.
 
Usategietako Igandea
Urriako hirugarren igandean ospatzen da besta hau. Lehen besta guztia Usategieta eta auzoko baserrietatik banatzen zen. Usategietako aparkelekuan musika izaten zen. Berrogei urtetik honara ospakizun hau herriko enparantzan egiten da. Urte batzutan, egun honen bezperan gaupasa antolatzen zen. Tipikoa da egun honekin 12 uso bizien zozketa egitea.
 
Olentzero
Ohitura berrienetako bat da herrian. Olentzero orain dela 25-30 urte hasi zela gurera etortzen.
 
Oharra: Urtean zehar egiten diren ospakizunen xehetasunak Kultura atalean.
 
Ela – Ela
Urte zaharreko ohitura zahar honek, bertzeak bezala, urteak pasa ahala ez ditu aldaketa haundirik izan. Aldaketak janzkeran izan dira batez ere ; lehen jendea arropa arruntakin ibiltzen zen eskian eta orain berriz baserritarrez jantzita. Eskiako kantak agian ere aldaketa ttiki batzuk izan ditu.
 
 
Bertzelako ohiturak
  
 
- Udalakoen bilkura:
Lehen udalako partaideak bilera edo antzeko batera biltzeko elizako ezkilak hiru aldiz jotzen ziren. Ez ba ziren denak agertzen beraien etxera joaetan ziren abisatzera.
 
 
 
- Auzolanak:
Orain dela 6 urte goti gora behera utzi zirela egitez. Lehen garai batean urtean bi aldiz egiten ziren. Lehendabizikoan, mindegia lanak egiten zituzten negu partean eta bigarrengoan berriz ondatutako bideak konpontzen ziren besta aintzineko egunetan.
Gero, urte batzuk beranduago urtean behin bakarrik egiten ziren. Auzolan berri hauetan karrikako bazterrak bakarriak txukuntzen ziren herriko besten aintzineko asteburuan. Lehen lan hau albintiak, basozainak eta bi laguntzaileen artean egiten zituzten.
 
 
- Zerri hiltzia:
Nahiz eta gaurko egunetan ohitura hau etxe aunitzetan egitez utzia den, betidanik ezagutzen den ohitura bat da.
Zerria hiltzeko garaia San Martín egunatik (azaroak 11) aintzinera hasitzen da otsaila arte, abendua eta urtarrila izanik zerri gehien hiltzen diren hilabeteak. Hiltzen zen zerria, abuztu aldean aukeratua izaten zen bertze zerrien artetik. Batzuk zikiratu egiten ziren lodiagoak egiteko. Animalia hil aurretik “giak” edo baimen antzeko bat atera beharra zen txerriaren kalitatea zihurtatzeko. Hiltzerakoan kontutan eduki beharra zen zerriaren sexua eta eguraldia; emea bada garai onena hilberan eta arra bada berriz, hilberrian.
Zerri hiltze egun honetan, bertzetan aunitzetan bezala, emakumeak ziren lan gehien egiten zutenak, gizonek txerri eutsi, hil eta txikitzeaz bakarrik arduratzen ziren, eta emakumeak berriz bezperako egunetik barratxuriak eta tipula pikatzen hasitzen ziren. Zerri hiltziaren egunean odolkiak egiten zituzten eta hurrengoetan berrriz, zingar eta haragiak gatzatu eta lokainkak egin. Giro hezea baldin bazegoen lokainkak idortzeko arazoak izaten ziren batzuetan.
Batzuentzat zerria hiltzeko eguna besta eguna izaten zen, baina lan aunitz egin behar izaten zen. Giro paregabea sortzen zen, senideak ere joaten ziren laguntzera. Egun honekin ongi gosaltzen zen: baratzuri zopa, gibela ondo frijitua, piku batzuk eta, gero, kafea anisarekin eskeintzen zuten. Baina hobekien pasatzen zutenak haurrak ziren. Zerria hiltzen zenean, garrasiekin batzuk izitzen ziren, baina gero, maskuria garbitu eta puztu egiten zen lehortzeko, gero inahuterietan erabiltzeko.
Nahiz eta etxe batzuetan zerria hiltzeko eta geroko lanetan herramintak berriak erabili, erratebaterako sopletea zerria erretzeko, etabar, prozesua eta herramintak betikoak izaten jarraitzen dute, ohitura jarraitzen duten etxeetan; nabala zerria hiltzeko, iratzea erretzeko, kalean zintzilikatu ozteko....
Behin zerria puskatutakoan auzoko eta senidei puska batuzk eramaten zitzaien. Lehen puskak aza ostoetan bilduta erameten ziren eta etxe bakoitzara zerri puska (odolkia, gibela, lokainka...) zehatza eramaten zen. Puskak entregatzerakoan diru, galleta edo bertzelakoak ematen zituzten. Gero bertze etxekoek hiltzen zutenean, bidalitako zerri puska berdina bueltatzen zuten.
Gaur egungo zerri hiltzearen prozesua oso mekanizatua dago, baina hala ere betiko ohitura batzuk, senide eta bizilagunei puskak eramatearena errate baterako, oraindik ere mantentzen da.