ONDARE
Arkitektonikoa Historikoa

Naturala
 
 

 Kulturala
 
 
           
 
 
Kondairak
  
 
 
Infernuko errota
Izenaren zergatia:
Badago kondaira bat erraten duena lan baldintza txarrengatik heldu dela izena. Bertze batek dio beherago dagoen zubi batetik deabruak bere burua bota zuela inguruko hizkuntza ezin zuelako ulertu. Bertze aukera bat da txondorren kea eta sugarra, infernua zirudiena
Hauetaz aparte badago bertze kondaira bat, herriz herri kantari ibiltzen ziren bi anaia dituena protagonista. Laburtuz, Infernuko errota inguruan egiten ziren akelarreetako partaideek amildegitik bera bota zuten anaia zaharrena pertsona bat hiltzeko zeukaten konjuroa edo errituala hausteagatik. Ordu ezkeroztik larunbatero, Larunbat Santutan izan ezik, gorputz batek erortzerakoan egiten duen soinua eta oihua entzuten omen dira.
 
Makilaren kondaira
  
Usategietan usoak izutzeko erabiltzen dituzten makilak artzai baten aurkikuntza omen da. Diotenez artzai hau mendian zegoen bere ardiekin. Bakarren batzuk eskautzera zihoazenean artzaiak makila bat hartu eta bota egin zien hauek multzatzeko intentzioarekin. Kasualitatez bertatik pasatzen zen uso multzo batek makilari arreta egin zion eta jeitsi egin ziren hegazti harrapakari bat zela uste zutelako. Uste denez gertakari honen ondoren hasi ziren Etxalarren usoak sarearekin harrapatzen.
 
 
 
     
 
Etxalarko Karmenen Kondaira
  
 
Karmenen kondairan Etxalarreri buruzko aipamen ttiki bat egiten da P. Mérimée-k idatzitako liburuan. Etxalar aipatzen denean, Karmen, soldadu batek zeraman atxilotua bere laneko kide bateri nabal batekin ebakiak egiteagatik. Kartzelako bidean solasten zihoaztela, Karmen konturatu zen bera eramaten zuenaren hizkeran euskal kutsua nabaria eta jarraieko solasaldia eduki zuten:
- Laguna ene bihotsarena , ¿es usted de aquella tierra?- galdetu zion Karmen-ek.
- Elizondokoa naiz – euskaraz erantzun zion soldaduak unkituta.
- Y yo soy de Echalar- erantzun zuen Karmenek – . Segidan kontatu zion nola ijito batzuek Sevilla-ra eraman zuten. Momentu hartan, atxilotu zioten lantegian lanean ari zen Nafarrora itzultzeko dirua lortzen, bere aitaren ondora joateko.
Kartzelarako bide guztian Karmen soldaduari libre uzteko saiakeran zebilen, bai euskaraz edo erdaraz hitzegiten, eskautzea lortu zuen arte. Eskautzeko, bera zeramanari kolpe bat eman zion bularrean eta ihes egin zuen soldadua ezer egiteko aukerarekin geldituz. Elizondoko soldadu hau atxilotu eta kartzelan sartu zuten.
Aintzinago biek berriro topo egin zuten. Orduan Elizondotar hau, Jose izenekoa,beretaz maitemindua zegoen eta soldadu izan beharrean bandolari bezala ibili zen Karmenekin batera. Bien arteko erlazioa era gogor baten bukatu zen.
Liburu hau interesgarria da irakurtzeko.
  
     
 
Sorginkeria Etxalarren
  
 
Etxalarko biztanleak baita ere, Logroñoko 1610. urteko autofedatako gora beheretan nahastuak egon ziren. Herriko hiru benefiziodunak, Migel de Olagaray, Labayen y Tomás de Urrutia, akusatutako jendea defenditzen saiatu ziren beraien etxetan sartuz eta ernaturik mantenduz. Gisa honetan akelarre batean ikusi zituztela ezeztatzen ahal zuten.
1611ko urtarrilaren 12-an datatutako dokumentuan, Hualde lizentzituak, Santu ofizioko komisariak, erraten du herriko konfidenteak ezin izan zutela Eguberri egunean Iruñan egondako akelarrea aurkitu, ez bait zekiten zein lekutan ospatu zen. Konfidenteak erraten zuten mendian gora eraman zietela etxe askoz eta dorrez inguraturiko enparantza batera ailegatu arte. Bertan deabruaren batzordea omen zegoen sorginekin batera, eta hauekin lau alferitz ikurrinak ekontzen.
Golarte Jesuitak 1611-ko martxoan egindako txostenean ezagun egin ziren, zeintzuk atzera egin zuten akusazioak bota eta gero: Hauen artean haurrak zueden, beraien gurasoengatik derrigortuak izan zirenak, baita ere 15 urteko artzain bat, ator baten truke akusazioa bota zuena.
Bertze haur batek, deabruarekin erlazio homosexualak izan zituela esan zuen. Beranduago errandakoa ezeztatu zuen eta onartu zuen dena egin zuela gurasoengandik laztanak jasotzeko, sorginen biktima izanagatik.
  
 
     
 
Goiti