| |
| Honako izena du,
herritik lau kilometrotara kokatu dagoen burdinola. Honen ondoan
zentral elektriko bat dago bere ur kanal zabalarekin. Zentral
honen kanala gurutzatzen duen zubiak, dirudienez herrira zihoan
bidea zaharra omen zen benta-ttiki eta orain hotela den tartetik
zubia gurutzatuz burdinola bazterretik pasatuz. |
|
| Burdinola tximista errekaren
eskuin aldean kokatua dago. Eraikuntza honen ingurua dena begetazioz
estalia dago eta errepidetik nahiko hurbil baldin badago ere,
ez da sobera erraz ikusten.Eraikuntzatik berrehun bat metrotara
gorago burdinolaren presa dago. Presa honen funtzioa burdinolara
ura bidaltzea zen. Eraikin hau bi zatitan banatzen da, bat 10metroko
zabalerarekin eta bertzea 14koa, erdian horma bular bat duela.
Harri gorriz egina dago eta uholdeek bere itxura zeharo txartu
dute. |
| |
|
Presa eskuinean
jaiotzen den kanalak, burdinolarako bidean dimentsio desberdinak
ditu. Hasierako zatian zabalera 3 metrokoa zuen, erdiko
zatian 4 metrotara zabaltzen zen eta bukaeran, depositua
zegoen lekuan, 5 metroko zabalera eta 15 metroko luzera
zeukan. Luzera guztiaren erdialdean hustubide bat du.
Deposito hau alde batetik mendiak eta bertzetik 1,5 metroko
zabalera duen horma batek osatzen dute. Horma hauek harri
losaz eginak dira tartetan beruna urtua dutelarik ura
ez eskautzeko. |
| |
|
| Eraikuntzak: |
|
| Burdinola
bi eraikuntza ez berdinetan banatzen zen, burdinola
haundia eta burdinola ttikia. Hauen paretak eta
lurrak harri gorrizkoak dira, zentinela menditik
ekarritakoak seguraski, herriko bertze etxeentzako
bezala. Burdinolaren azpikaldeak uholdeek ekarritako
legar eta lurrez estalita daude. |
Paretak
duten dimentsiogatik eta irakurri dutenaren
arabera, bertan jendea bizi zen. Zentral
elektrikoaren aldera bi labe daude. Hauetan
mena edo burne minerala kixkaltzen zen,
gero burdinola haundian lantzeko. |
Bi
eraikuntzen arteko diferentzia ez zen tamainua
bakarrik, bertan egiten zen lana ez berdina
zen baita ere. Burdinola haundian burne
mineralari burnea ateratzen zioten eta gero
burne hau kolpatuz arbastu egiten zen totxo
(1 * 8zmkoak) antzeko batzuk ateraz. Gero
totxo hauek hartu eta burdinola ttikira
eramaten zen bertan mehetu eta azken produktua
ateratzeko. Bertze ez berdintasun aipagarri
bat da eraikin bakoitzan erabiltzen zituzten
auspoak. Haundian haize korronte haundia
behar zuten sutegian tenperaturak haundiak
lortzeko burne minerala urtutzeko. Dirudienez
eraikin haundian hauspo bat edo bi izanen
zituzten eta ttikian berriz haizearka metodoa
erabiliko zuten. |
Eraikin
baten bazter batean 1780. urteko data bat
agertzen da. Orduan handitze edo berregite
lanak egin izanen zituzten. Eraikinaren
planoa |
|
|
|
|
| Hornikuntza:Burne
minerala: |
|
Burdinolan
lantzeko materiala Bizkaitik etortzen zen
batez ere, Sorromostro izeneko meategietatik.
Inguruko herritatik, Bezerro eta Sarrayako
(Bera) meategitik, ere ekartzen zen. Gure
herrian ere meategiak ere esplotatzen ziren.
Ikusgarri dago oraindik Errando lepoko inguruan
dagoena, azeri lepoan. |
Bizkaitik
ekartzen zituzten hornidurak, itxasontziz
ailegatzen ziren Hondarrabira. Hemendik
Bidasoa ibaian gora gabarretan eramaten
zituzten Montoya (Berako deskargalekua)
izeneko lekura arte, eta azkenekoz mandozaiak
beraien gurdiekin burdinolaraino. Garai
haietan Bidasoa ibai nabigagarria zen Endarlazako
presa egin zuten arte. |
Burdinola
honetan urtean 69000 kg burne ateratzen
zituzten, egunean 350 kg ateraz. Burne guzti
hau sortzeko, urtean 207000 kg mineral landu
behar ziren.
|
|
|
|
Ikatza:
|
Orduan zegoen bizimodurako garrantzi haundi zuten
herri inguruko basoak, herriantzako aberastasun
haundia bait zen. Ikatza egiteko egur "karga"-k
lurralde publikoak nahiz pribatuak erabiltzen
ziren, gero ikatz hau burdinolako labeetan burne
minerala urtutzeko erabiltzeko. |
Burdinolan
erabiltzeko mendi “karga” hauek udalak banatzen
zituen. Garai haietan kontsumoa haundia zegoen
eta kontu aunitz edukitzen zen mendia ez ondatzeko,
ixunak jarriz mendia gaizki zaindu edo bortxatzen
zutenentzat. Karga hauek herriko inguru ez berdinetatik
ekartzen zituzten; Ezkurriaga, Ossobiaga, zimeldiko
erreka, barda... Leku hauetan oraindik nabariak
dira ikazti-plazak. Egurra saltzen zuten pratikularrek
behartuak zeuden burdinola alokatu zuenari egurra,
ikatz bezala saltzea. Hau garraitzea, mandozaien
esku gelditzen zen eta zakoen neurriak udalak
erraten zuenak behar ziren izan. Eguneroko produkzio
egiteko ikatzgileek eguneko 3 bat tona ikatz sortu
beharra zuten eta mandozaiak bertaraino eraman. |
Tresnak: |
Burdinolako
langileek lan egiteko tresna edo jarziak ez berdin
aunitz erabiltzen zituzten; (erdaraz) 19 cercillas,
2 puxones, 12 chimelas, gabia, boga, ingud, borra,
2 mazos, 3 pares de corrica eta bertze tresna
aunitz. |
|
|
| Arrentamendua:
|
| Lehendabiziko arrendamendu
datuak 1680. urtekoak dira. Burdinola lau urterako
eskeintzen zen, udalaren kargu gelditzen zirelarik
bertako tresnak, eta bertze gauza guztiak errentan
hartzen zuen pertsonarengan. Errentamenduaren iragarkia
ondoko herrietan egiten zen baita ere. Enkanteak
argizari batek iraunten zuena luzatzen zen. |
| Errentan hartzerakoan
alokatzailearen esku gelditzen zen burdinolako langileen
kontratazioa. Burdinola arrendamendu kontratuan,
ikatza, kargak eta bertzelako gauzentzako hain bat
klausula zueden bete beharrekoak. Kontratuan barne
zeuden ere egur karga batzuk. |
| Errentamendua bukatzerakoan
burdinolako elementua guztien tasazioa egiten zen,
diru emanez bertan egindako hobekuntzarengatik eta
alderantzizkoa zerbait ondatua baldin bazegoen. |
| 1817. urtetik aintzinera
udalak bertako kontuen ardura hartu zuen. Aldaketa
hau burdinolak jasaten ari ziren dekadentziagatik
eta orduko egoera zailengatik eman zen. |
| 1868. urtean burdinola
alokatu egin zen kobrea urtutzeko. Komandante batek
ere eskaera bat egin zuen bertan polbora egiteko.Burdinolaren
azken egunetan inorrek ez zuen alokatzen eta udalak
olak jarrai zezan, kredituak eskatu behar izan zituen. |
| Produktuak: Burdinolatik
gehien ateratzen zen produktua burnezko barrak ziren.
Hala ere hauetaz aparte herritarrentzat palak, ailtzurra,
mailuak eta bertzelako herramintak egiten ziren
baita ere. Barra hauek leku ez berdinetara esportatzen
ziren; Iruña, Zaragoza, Portugalete, iparraldeko
herrietara,... |
|
|
|
|
|
