| |
|
|
| |
|
|
| |
BURDINOLAK |
|
| |
|
|
| |
Etxalarko
herritarrek nekazaritzatik eta abelzaintzatik ateratzen zuten beraien
bizimodua, burdinolak konplemetu gisa erabiliaz. Herriari era honetako
olak bere garapenerako bultzakada haundia eman zion bere garain
eta horren lekuko dira herrian banaturik dauden ola hitza barne
duten etxeen izenak; Olazarrea, Olagaraia, Olako borda eta bertze
batzuk bertan lan egiten zutenak; Urtutzailenea ( burdinolan urtutzeko
lanetan egoten zenaren etxea). |
|
| |
Data
zehatz eta argirik ez badago, 1428.urtean Etxalarko Laxa izeneko
burdinolako datuak badira. Agian Laxa eta Echarlassa burdinola berdinak
dira baina, hau konfirmatzeko gehiago ikertu beharko zen. Hala ere
urte honetik aintzinera zihurtatzen ahal da Etxalarren burdinola
bazeudela.
|
|
| |
|
|
| |
| Burdinolen
eboluzioa: |
XIV.
mende arte burdinolak mendi bazterrretan kokatzen ziren
bertako egurra eta haize korronteak probexteko. Burdinola
hauek haizeolak bezala ezagutzen ziren. Burdinola hauetan
eskulan haundia egin beharra zen. |
XIV.
mendetik XIX.-era burdinolak erreka bazterretan kokatzen
joan ziren ur indarra probextuz eta lana erraztuz. XVIII.
mendean nabaritzen hasia zen burdinolen dekadentzia.
Honen arrazoi garrantzitsuenak labe eta ibilgailu berrien
agerpena eta basoen jeitsiera izan zen. |
Aipatuko
burdinoletatik, urezko burdinolak dira herrian banaturik
daudenak.
|
|
|
|
|
| |
|
|
| |
Urezko
Burdinolak: |
Betidanik
ezaguna izanda bi burdinolen existentzia herrian, goiko
eta beheko ola. 1680. urtetik aintzinera udalako liburuetan
agertzen da hauen informazioa eta aipamenak. |
Gainko
ola, Erroti eta altxata errekaren ondoan kokatua dago,
Baztanen borda parean. Oraindik errestu batzuk gelditzen
dira ikusgarri, etxea, labea, kanala, etabar.. |
Beheko
ola bezala ezagutzen den burdinola, herri sarreran kokatua
dago. Honetan, eraikinaren paretak, presa, antepeta
eta bertzelako gauzak ikusgarri daude nahiz eta ingurua
larrez eta zuhaixkaz estalita egon. Berezko izena “Echarlassa”
du. |
Burdinola
hauetaz aparte, burdinola izanaren aztarna batzuk aurkitu
ziren Desola baserriko belatiaren azpikaldean. Bertan
ikus daitezke pareta batzuk eta kanal baten antzeko
zuloa edo jauzia. Dirudienez ura egurrezko presa batekin
eramaten zuten kanalera. |
|
|
|
|
| |
|
|
| |
| Elementuak: |
| Gurpil
hidraulikoa: Elementu honek ur indarra probexteko aukera eman
zuen. Urak arriarekin tupus egiterakoan mugimendu biratzaile
bat lortzen zen, eta mugimendu honekin lan asko egiten ziren
bai errotan, bai burdina lantzerakoan edo bertzelako lanetan.
Hauen potentzia ur kantitatearen arabera zihoan. |
| Presa
eta kanala: Presak burdinolan erabiltzeko ura atxikitzen du,
bazter batetik bidaliz kanalean zehar. Presa hauekin indarra
gehiago lortzen zen gurpilak mugitzeko. |
| Haize
elikatzaileak: Elementua hau gabe ez zen sekula burdinarik lortuko.
Honek burdina lortzeko, minerala urtutzen laguntzen zuen sutegiko
temperatura igoaz. Hauetan era desberdinetakoak aurkitzen ziren: |
| Ø
Auspoko elikatzailea: Baserrietan izaten diren bezalakoak
ziren, baina eskuindarrez mugitu beharrean gurpil hidraulikoa
baliatuz lortzen zen haizea. Berain tamaina ere aunitzez
haundiago zen. Bi auspoak jartzen ba ziren haizea jarraikoa
izatea lortzen zen. Gehien bananduak zeueden auspoak larruzkoak
ziren. |
 |
| |
|
|
|
| |
Ø
Pujoimakurrak: Era honetan lan eginda gurpil hidralikoa
bi lan desberdinetako probexten zen. Sistema hau Euskal herriatik
eta Frantziatik zabaldu zen XVIII. mendean.
|
|
ØHaizearkak:
Sistema hau ausparena baino hobeagoa zen bere instalazio eta
mantenimenduarengatik batez ere. Adaptazioa arazoak izan zituen
sistema honek eta ez zen sobera edatu Euskal Herrian, gehienbat
ur kontsumo haundiarengatik.
|
|
| |
|
| Sutegia:
Labe honetan, ikatzaren laguntzarekin, minerala urtutzen
zen burdina lortuaz. Labe hauek burdina eta argin lanetako
materialekin egiten ziren eta Eukal herrian gehien bananduak
zeuden labeak gaina irekia zutenak ziren. |
| Martillo
para forjar: El martillo hacia el desbaste de la "agoia",
la estiraba en barras y daba estas su forma. También
se utilizaba para separar la escoria del hierro. Para
conseguir mover este, se necesitaba la ayuda de la rueda
hidráulica. |
| |
|
|
|
| |
Burnia lortzeko
prozesua: Prozesu hau hiru zatitan banatzen da:
|
|
| |
Ø
Mineralaren kiskalketa edo arragoa: Burnia lortzeaz aparte prozesu
honetan gauz gehiago lortzen ziren; mineralara txikitzea, daukan ura
kantitatea ttikitzea edo kentzea, eta burniarako kaltegarri diren
konposaketak kentzea. Prozesu hau ongarria zen burdinolandako.
|
|
| |
Ø
Burniaren lorpena: Burnia sutegiko kriskalketaren ondorioz lortzen
zen. Oso garrantzitsu zen labea bero bero egotea minerala bota haurretik.
Prozesuaren bukaeran, sutegian horrela gelditzen ziren materialak:
goian ikatza, erdian sarra (escoria) likidoa eta behekoaldean burne
oretsua |
|
| |
| |
| |
| -
Iragazketa baten balantzea jarraiekoa izaten
ahal zen: |
| §
Burne minerala 450 kg. |
| §
Ikatza 675 kg. |
| §
Lortutako burnea 150 kg. |
| §
Orduak lanean 6 ordu. |
| Burne
mineralaren burne erdia sarretan gelditzen
ziren. |
|
Sarraren banaketa eta barren luzaketa edo
piezen eragiketa, gabitegian egiten zen. |
|
|
|
|
|
|
|
